Tæknimiðstöð Íslands

Tækni og vísindi.
Ísland er meðal tæknivæddustu ríkja heims.  Einkanlega á það við um daglegt líf almennings, en einnig höfum við náð langt á sumum sviðum uppgötvana og framfara.  Má þar t.d. nefna hagnýtingu orkulinda á sviði jarðvarma og fallvatna, uppgötvanir á sviði erfðavísinda, vinnsluaðferðir sjávarfangs o.fl.  Í nokkrum greinum tækninýtingar sláum við heimsmet, t.d. varðandi farsíma- og tölvunotkun.  
Segja má að íslenskt tæknisamfélag hafi fyrrum verið fremur svifaseint ef miðað er við nágrannaþjóðir, en þeim mun meiri varð "framfarasprengingin" þegar til kom, einkum eftir miðja síðustu öld.  Í dag fylgjumst við vel með því nýjasta og eigum jafnvel okkar þátt í þróun og framleiðslu.

Menntun.
Sama máli gegnir um menntun Íslendinga.  Í dag erum við að mörgu leyti í fremstu röð meðal þjóða heims.  Sérstaklega hefur háskólasamfélagið þróast mjög í seinni tíð, og íslenskir sérfræðingar eru framarlega á mörgum sviðum.  Grunnskólamenntun er almenn og yfirleitt góð, þó margt megi þar enn bæta.  Kannski hefur okkur tekist lakast að hafa stjórn á verk- og raungreinamenntun, einkanlega hvað varðar áhugavakningu meðal upprennandi kynslóða.  Sést þetta meðal annars á skorti á mannafla í iðn- og verkgreinum og minni frumkvöðlastarfsemi hér en í nágrannaríkjum.  Við eigum fjölda hæfra kennara á raungreinasviði og ekki skortir góðan efnivið.  Hins vegar skortir okkur úrræði og kennslutæki í samanburði við aðrar þjóðir.  Enn nýtum við ekki þá víðtæku möguleika sem góð tæknimiðstöð býður upp á til menntunar og áhugavakningar.

Hvata vantar.
Gerðar hafa verið rannsóknir og úttektir á skilvirkni menntakerfisins frá ýmsum sjónarhornum, þar á meðal á stöðu raungreinamenntunar.  Þessar rannsóknir hafa leitt í ljós bága stöðu hérlendis hvað varðar hvata til frumkvöðlastarfs og til verklegrar menntunar.  Niðurstöður sýna að brýn þörf er á að auka þátttöku ungs fólks í raungreinum og raungreinanámi.  Margar niðurstöður hníga að því að í menntakerfið vanti hvata til að efla áhuga nemenda, sérstaklega grunnskólanemenda, á raungreinum og vísindum. 
Hægt er að benda á margar skýrslur og úttektir þessu til stuðnings, t.d. skýrslu Kennaraháskóla Íslands/SRR hér á veffnum.

Tæknimiðstöð vantar til eflingar raungreinakennslu og áhugavakningar.
Þegar leitað er skýringa á þessari bágu stöðu raungreinamenntunar liggur beinast við að bera saman aðstöðu og aðferðir hérlendis og í nágrannaöndunum.  Þangað sækjum við okkar fyrirmyndir og viðmiðanir í skólastarfi.  Við blasir sú staðreynd að einn þátt erlendra menntakerfa höfum við alls ekki innleitt.  Þetta eru vísindastofur og tæknimiðstöðvar, eða það sem almennt nefnist "science center".  Hér verður ekki leitt getum að ástæðum þess.  Staðreynd er að í nágrannalöndum okkar eru þessar stofnanir mikilvæg tæki í skólastarfinu.  Einkum til að ná árangri á þeim sviðum sem okkur hefur fatast; að efla áhuga á raungreinum og auka skilvirkni í verklegu námi, ekki síst á grunnskólastigi.  Tæknimiðstöðvar og vísindastofur eru í grunnatriðum kennslutæki, og ættu að vera sjálfsagður hluti af nútíma menntakerfi hverrar þjóðar.  Þau eru skipulögð út frá þörfum skólanna og með hliðsjón af námsskrám.  Raunar er það svo að þegar nýjar íslenskar námsskrár í raungreinum eru skoðaðar er erfitt að ímynda sér hvernig hægt er að vera án stofnunar á borð við tæknimiðstöð. 
Nánar má sjá hvernig tæknimistöðvar nýtast skólastarfi hér á vefsíðunni;  Nám verður leikur, og einnig á vefsíðum annarra tæknisafna s.s. hér.

Menningararfur í hættu.
Eins og minnst er á hér á annarsstaðar á síðunni er vöntun á stofnun til að halda utanum þann hluta menningararfs þjóðarinnar sem snýr að tækniþróun og þjóðlegum einkennum hennar.  Vissulega er þetta gert að vissu marki af fjölda stofnana og fræðimanna sem hver vinnur á afmörkuðu sviði.  Tæknigreinasöfn, s.s. búvélasafn, samgöngusöfn o.fl. vinna einnig þarft og mikið verk, hvert á sínu sviði.  Hvergi er þó að finna hérlendis þá heildaryfirsýn yfir tækniþróun þjóðarinnar sem er eitt af meginverkefnum tæknimiðstöðva annarra landa.  Einkum er þetta áberandi varðandi starfsemi íslenskra hugvitsmanna, en þar hafa þegar tapast mikil menningarverðmæti og fleiri eru á sömu leið.  Hver kynslóð verður að axla þá sjálfsögðu menningarlegu ábyrgð að koma menningu fyrri kynslóða til skila.  Við þurfum að vinna markvissar á þessu sviði en gert hefur verið.  
Tæknimiðstöð væri ákjósanlegur aðili til að halda utan um þennan mikilvæga þátt.  Við tæknimiðstöðina munu starfa fræðimenn sem leita heimilda og minja, skrásetja og safna gögnum og munum.  Varðveisla munanna verður annaðhvort á hendi miðstöðvarinna sjálfrar eða annarra safna, en tæknimiðstöðin mun leggja áherslu á að kynna sögu tækniþróunar og setja upp sýningar í því skyni.  Þessar sýningar verða sjálfsagt með ýmsu formi, líkt og erlendis gerist: Ein aðalsýning er uppi til langs tíma sem sýnir tækniþróunina í meginatriðum og tilvísanir í menningu hvers tímabils.  Reynt er að breyta uppsetningu og nálgun til að sýningin staðni ekki með tímanum.  Einnig eru settar upp skammtíma sýningar, gjarnan með tilstyrk fyrirtækja og stofnana, þar sem gengið er út frá einu meginstefi.  Það getur t.d. verið framleiðslusaga vörutegundar, saga fagfélags eða saga verklegrar framkvæmdar.  Fyrirtækjum í framleiðslu og nýsköpun gæfist þarna kostur á að kynna framleiðslu sína og starfsemi, og þannig öðlast sannari ásýnd útávið.  Um leið yrði umræða og ákvarðanataka varðandi þau með sanngjarnari og upplýstari hætti en áður.

Okkur vantar þennan sýningarvettvang.  Okkur vantar aðila til að stunda markvissa heimildar- og minjaöflun á þessu sviði.  Okkur vantar stofnun og stað þar sem þjóðin getur séð sögu sinnar tæknimenningar í samfellu og samhengi.  Og okkur vantar menntastofnun sem sér um að nýta afrek forfeðranna á tæknisviði til að efla áhuga upprennandi kynslóða og hvetja framtakssama einstaklinga. 

Hvað er gert erlendis?
Vandfundið er það land sem býr við jafn slæman kost sem Ísland í þessum efnum.  Nánast öll ríki heims hafa nú nýtt sér þessa öflugu og árangursríku kennsluaðferð í raungreinum; þessa aðferð til að koma tæknimenningu á framfæri og til að efla tæknilæsi.  Örfáar þjóðir eru þó enn utan við þessa menningu líkt og við, en þá er þar um að kenna styrjaldarástandi, kúgun eða fátækt.  Þær afsakanir höfum við ekki.

Lítum t.d. til næstu nágranna okkar; Norðamanna.  Árið 2003 setti norska menntamálaráðuneytið á fót sex svæðisbundin tæknisöfn í Noregi.  Var þeim m.a. ætlað að efla raungreinamenntun.  Sjá nánar t.d. áwww.jaermuseet.no .

Er ekki augljóst að okkur vantar tæknimiðstöð ?