Tæknimiðstöð Íslands

Að sumu leyti hefur þróun tækni og vísindastarfs orðið með nokkuð öðrum hætti hérlendis en í nágrannalöndunum.  Að mestu leyti má skýra það með strjálum samskiptum fyrr á öldum, sem ollu því að nýjungar bárust stundum seint til landsins.  En einnig koma fleiri þættir til, s.s. aðrir atvinnuhættir en í nágrannalöndum, annar samgöngumáti, mismunandi áherslur í lífsstíl og menningu og skortur á málmum og öðru smíðaefni.  

Tæknimenning íslendinga er byggð á innfluttum aðferðum og uppfinningum.  Við höfum ekki átt heimsþekkta uppfinningamenn ennþá, þó margir hafi eflaust verðskuldað þann titil.  Um þá er nánar fjallað hér annarsstaðar, á vefsíðunni Íslenskt hugvit. Við Íslendingar höfum aftur á móti verið duglegir, ekki síst í seinni tíð, að tileinka okkur erlendar tækninýjungar.  Tækninýjungar hafa borist til landsins með framfarasinnuðum einstaklingum.  Þessi erlenda tæknimenning, tæki og aðferðir eru síðan lagaðar að íslenskum aðstæðum.  Oft eru þessar endurbætur svo verulegar að segja má að um nýja hönnun eða uppfinningu sé að ræða.
Þær umbreytingar í atvinnuháttum sem fylgdu iðbyltingunni urðu síðar hérlendis en í mörgum nágrannalöndum, en þegar við Íslendingar fórum loks af stað var líkt og stífla hefði brostið.  Í sumum greinum stöndum við nú jafnfætis okkar nágrannalöndum ef ekki framar, og í mörgu má greina sérkenni íslenskrar tæknimenningar.

Tæknimiðstöð Íslands, líkt og erlendar systurstofnanir, mun fást við að lýsa þessari tækniþróun. Misjafnt er hvernig erlend "science center" nálgast þennan þátt, en hann er verulegur hluti af starfsemi þeirra flestra.  Sum þeirra stunda umfangsmikla minjasöfnun og hafa stóra sýningarsali þar sem tækniþróunin er sýnd með yfirgripsmikilli minjagripasýningu.  Í núverandi hugmyndum um Tæknimiðstöð Íslands er ekki gert ráð fyrir verulegri vistun minja.  Reiknað er með að söfnunar-, skráningar- og forvörsluhlutverk verði á hendi starfandi safna, en að T.Í. geri við þau samninga um sýningar o.fl.  Hugsanlega verða þó einhverjir munir vistaðir varanlega, einkum þeir sem ekki falla undir skyldur annarra safna.  Þessar hugmyndir kunna þó að breytast þegar lengra líður á undirbúningsstarfið.
Í öllu falli er líklegt að starfsemi Tæknimiðstöðvar Íslands falli að einhverju leyti undir skilgreiningar safns í safnalögum nr. 106/2001, en þar segir:

"Safn er samkvæmt lögum þessum stofnun, opin almenningi, sem hefur það hlutverk að safna heimildum um manninn, sögu hans, umhverfi og náttúru landsins, standa vörð um þær, rannsaka, miðla upplýsingum og hafa þær til sýnis svo að þær megi nýtast til rannsókna, fræðslu og skemmtunar."

Vissulega á þessi lýsing við þann hluta Tæknimiðstöðvar Íslands sem hér er um fjallað.  "Rannsóknir, fræðsla og skemmtun" er viðfangsefni þess.  Mörg önnur söfn leggja meiri áherslu á tvö fyrrnefndu atiðin, en hér er mikil áhersla einnig lögð á skemmtanagildið.
Að því er stefnt að Tæknimiðstöð Íslands safni heimildum um tækniþróun þjóðarinnar og hvernig sú tækni var aðlöguð og hagnýtt.  Niðurstöður þeirrar söfnunar og rannsóknarvinnu verða birtar, hagnýttar og varðveittar, hvort sem þær verða í formi skrásetningar, minja eða fræðastarfs.  Miðlun upplýsinga og áhugavakning er megintilgangur Tæknisafnsins.  Það er því nær víst að Tæknimiðstöð Íslands fellur að verulegu leyti undir núverandi skilgreiningar safns í safnalögum.

Hérlendis eru starfandi nokkur söfn og setur sem fást við söfnun tækniminja.  Þar er fyrst að nefna Þjóðminjasafn Íslands, sem er höfuðsafn forngripasöfnunar og gegnir viðamiklu hlutverki.  Deildir innan Þjóðminjasafns eru Sjóminjasafn, Nesstofa (lækningaminjasafn), Myntsafn (Seðlabanka), Hönnunarsafn Íslands og húsin á Keldum, Víðimýri, Þjórsárdal og víðar.
Byggðasöfn eru víða á landinu, um 25 talsins.  Þau, ásamt Þjóðminjasafni, hafa bjargað miklum menningarverðmætum.  Skortur á fjármunum, mannafla og húsakosti veldur því þó að hinir merku gripir eru ekki sýnilegir almenningi nema að mjög litlu leyti, þrátt fyrir dugandi starfsfólk og vandaðar sýningar.  Tæknigreinasöfn og-setur eru víða um land.  Má þar nefna t.d. Samgöngusafnið á Skógum, Búvélasafnið á Hvanneyri, Síldarminjasafnið á Siglufirði, Tækniminjasafn á Seyðisfirði (fjarskipti o.fl.), Sjóminja- og vélsmiðjusafn J.Hinrikssonar, Norðfirði, Íslenska stríðsminjasafnið, Reyðarfirði, Minjasafn Vegagerðarinnar, Minjasafn Orkuveitu Reykjavíkur, Fjarskiptasafn Landssímans, Minjasafn Veðurstofu Íslands, Samgönguminjasafnið Ystafelli og fleiri.  Hver og ein þessara stofnana varðveitir og sýnir hluta af tækniþróunarsögu Íslands.  Hvergi er þó hægt að ganga í gegnum sýningu á þessari tækniþróun í heild, en það er eitt af viðfangsefnum Tæknimiðstöðvar Íslands.  Á slíkri sýningu er þó einungis hægt að stikla á stóru ef takast á að halda samfellunni og fanga áhuga gesta.  Tæknimiðstöðin mun því leitast við að vinna með öðrum söfnum, en alls ekki að keppa við þau.

Tæknimiðstöðin hefur þegar hafið söfnun á sviði tækniminja.  Einn mikilvirkasti tölvusafnari landsins mun vista safn sitt þar, þegar stofnunin tekur til starfa.  Þar er að finna tölvur frá fyrstu tíð tölvuvæðingar hérlendis ásamt fjölda frá fyrirtækum og einstaklingum frá allri hinni stuttu en fjölbreyttu tölvuöld.  Mikill fengur var einnig að því þegar Landsbanki Íslands bauð T.Í. fjölda tækja úr sinni starfssögu.  Tvær stórar stofnanir á sviði frumkvöðlastarfs og tækniþróunar í landinu hafa leitað eftir að stofnunin varðveiti mörg sérstæð tæki, frumgerðir og uppfinningar.  Þá má nefna í þessu samhengi starf sem er að hefjast um ritun sögu ílenskra hugvitsmanna, og nánar er sagt frá hér annarsstaðar á síðunni.